Hristiyan Düşünce ve Kültür PlatformuBirlikte düşünüyoruz ↗

Sözün Tereddüdü

·
Üzeri çizilmiş el yazısı notları bulunan açık defterin üzerinde kalemiyle duraksayan bir el; arka planda bulanık bir dizüstü bilgisayar.

Loading

Gökhan Talas

Bir sayfanın kenarına karalanmış, üzeri defalarca çizilmiş kararsız notlara bakınca düşüncenin ne kadar hantal bir misafir olduğunu fark ediyor insan. Kelime zihne kolay düşmez. Önce bir huzursuzluk olarak belirir, sonra dilin ucunda kekeler, kâğıda değdikten sonra da uzun süre kendini beğenmez. Sinir ağlarının saniyeler içinde ekrana döktüğü pürüzsüz cümlelerle bu eski tereddüt arasında bugün tuhaf bir yarık açıldı. Bu yarığı yalnızca hız farkıyla ölçersek asıl kırılmayı ıskalarız. Vahiy geleneğinde söz, bir yerden başka bir yere veri taşıyan nötr bir kablo sayılmaz; varlığı çağıran, ilişki kuran ve söyleyeni bağlayan bir emanettir. Yaratılış kitabındaki “Tanrı insanı kendi suretinde yarattı” cümlesiyle Yuhanna İncili’nin “Başlangıçta Söz vardı” beyanını yan yana koyduğumuzda, insanın yaratıcılığı mekanik bir üretim hattından çok başka bir yere oturur. İnsan konuştuğunda ya da yazdığında, kendisini var eden ilk Söz’ün dünyadaki yankısına ortak olur.

Dorothy L. Sayers, The Mind of the Maker’da bu ortaklığı Üçlübirlik teolojisi üzerinden okur ve somut bir gözlemden yola çıkar. Ona göre sahici her yaratımda birbirinden ayrılmayan üç uğrak vardır: zihinde beliren ilk kıvılcım olan Fikir, bu kıvılcımı dirençli maddeye ve akıp giden zamana kazıyan Enerji, eserin okurun yüreğinde uyandırdığı yankı olan Kudret. Sanatçı ya da düşünür asıl ortadaki aşamada ter döker. Kâğıt boştur, kelimeler yetmez, zihindeki berraklık cümleye dökülürken bulanıklaşır. Yaratıcı kendi sınırlarıyla bu sürtünmelerin içinde, bu atölyede yüzleşir. Bir metnin iskeletini yapay zekâya kurdurduğumuzda ya da fikirle eser arasındaki engebeli yolu algoritmaya devrettiğimizde, Enerji halkasını söküp atmış oluruz. Çıkan metin dışarıdan kusursuz görünebilir. Eser tamamlanmıştır, ama o satırları yazdıran kişinin ruhunda hiçbir iz bırakmamıştır.

Verimliliği her şeyin önüne koyan çağdaş zihin bu eksikliği kazanç sayar. Jacques Ellul, Teknoloji Toplumu ve Sözün Aşağılanması’nda bu dönüşüme yıllar önce işaret etmişti. Ellul’e göre modern insan, aletleri kendi amaçları için kullanan bir özne olmaktan çıkmış, “Teknik” dediği özerk bir sistemin memuru hâline gelmiştir. Tekniğin tek bir sorusu vardır: En kısa sürede, en az zahmetle nasıl sonuç alınır? Hristiyan geleneği ise hızı hiçbir zaman erdem saymadı. Tanrı’nın kendi halkını kırk yıl aynı çölde dolaştırması, bir peygamberin tek bir cümle kurmak için yıllarca susması, bir manastır kâtibinin tek bir elyazmasını aylarca sabırla istinsah etmesi verimlilik cetvelinde israf hanesine yazılır. Oysa ilahi ekonomide zaman kaybı sanılan bu ağır ilerleyiş, insan karakterinin yontulduğu yerdir. Sözün arkasındaki çileyi kaldırdığımızda dil, hakikatle kurduğu eski ve zahmetli bağdan kopar, gürültülü bir ses yığınına döner.

Elçi Pavlus’un Korint kilisesine yazdığı mektuptaki ayrım, teknolojinin baş döndüren hızı karşısında hâlâ en berrak ölçü: “Her şey bana serbesttir, ama her şey yararlı değildir; her şey bana serbesttir, ama her şey ruhça geliştirmez.” Bir yazılımın üç saniyede dokunaklı bir vaaz taslağı ya da ölçülü bir inceleme yazabilmesi, o üretimi kendiliğinden bereketli kılmaz. Mısır’dan Çıkış kitabı, buluşma çadırının ince işçiliğini üstlenen Besalel’i Tanrı’nın bilgelik, anlayış ve her türlü ustalık ruhuyla doldurduğunu anlatır. Orada ustalık, ilahi esinden kopuk kaba bir işçilik olarak görülmez; ibadetin parçasıdır. Zihinsel emeği makineye ihale eden insan, elinin ve aklının teriyle sunabileceği şükran payından kendi rızasıyla vazgeçer.

Yaratıcı düşünceyi çıktı üretme becerisine indirgediğimizde içeride başka bir şey de aşınır. C.S. Lewis, İnsanın Ortadan Kaldırılması (The Abolition of Man) denemelerinde, doğayı ve insan zihnini yalnızca işlevsel bir mekanizma olarak gören aklın sonunda kendi insanlığını da tüketeceğini yazar. Ahlaki hayal gücü eğitilmemiş kuşaklar, Lewis’in deyişiyle “göğsü olmayan insanlar” yetiştirir: hesap yapabilen ama hayret edemeyen, veri işleyebilen ama hakikat karşısında titreyemeyen zihinler. Hristiyan teolojisi düşünmeyi sevgiyle ve merhametle harekete geçen bir yöneliş olarak görür. Romalılar mektubundaki “zihninizin yenilenmesiyle değişin” çağrısı, insanın kendi önyargılarıyla boğuşup hakikate yer açmasını ister. Algoritma acı çekmez; yazdığı cümle yüzünden geceleri uykusu kaçmaz, af dilemez, umut beslemez. Kurduğu paragraflar, hiç yaşanmamış bir hayatın pürüzsüz taklidinden öteye geçmez.

Sentetik akıcılık diyebileceğimiz bu yeni üslup, kulaklarımızı ve estetik yargılarımızı da yeniden terbiye ediyor. Büyük edebi ve teolojik metinleri akılda tutan şey hiçbir zaman cümlelerin geometrik kusursuzluğu olmadı. Mezmurlar’daki sarsıcı yakarışları ya da Augustinus’un kendi yüreğinin karanlık kıvrımlarında dolaşırken kurduğu cümleleri diri tutan, yazarın dilin sınırlarına çarpıp orada yeni bir anlam kapısı aralamasıdır. Dil bazen tıkanır, bazen devrilir, bazen de söylemek istediğinin ağırlığı altında susar. Yapay zekâ modelleri ise yapıları gereği istatistiksel merkeze, en güvenli ve en ortalama kelime dizilimlerine çekilir. Uçlardaki keskin sezgiyi, alışılmadık ama hakikati şimşek gibi aydınlatan eğretilemeyi, bilinçli bir suskunluğun gerilimini üretemez. Sürekli cilalı, ortalama metinlerle beslenen zihin bir süre sonra sahici insan sesinin pürüzlerini yadırgamaya, derinlik yerine pürüzsüzlük aramaya başlar.

Yazmadaki bu kolaycılık okuma alışkanlıklarımızı da çözüyor. Uzun kitapları birkaç paragrafa sıkıştıran özetleme araçları ve okurun dikkat süresine göre budanmış mikro metin akışları, okumayı bir karşılaşma olmaktan çıkarıp hızlı bir enformasyon taramasına çeviriyor. Hristiyan geleneği metinle ilişkiyi aceleyle tüketilecek bir bilgi avı olarak görmedi. Kilise Babaları Kutsal Yazılar ve klasik metinler karşısındaki bu duruşa lectio divina adını verdi, okumayı bir lokmayı uzun uzun çiğneyip sindirmeye (ruminatio) benzetti. Dördüncü yüzyılda Augustinus, İtiraflar’da hocası Ambrosius’u ses çıkarmadan okurken gördüğünde yaşadığı şaşkınlığı anlatır; gözlerin satırlarda gezindiği, yüreğin anlamı içeriden yokladığı o yoğun sessizliğe tanıklık eder. Augustinus’un insan ruhunun temel yaralarından saydığı distentio animi, yani zihnin zamana ve dış uyaranlara dağılıp parçalanması, bugün algoritmik okuma pratikleriyle kurumsallaşmış durumda.

Simone Weil’in dikkat üzerine yazdıkları, ekran başındaki modern okurun hâlini açıkça gösterir. Weil’e göre gerçek, katıksız dikkat insan ruhundaki en nadir cömertlik biçimidir; özünde duayla aynı cevheri taşır. Bir metne ya da acı çeken bir insana tam bir dikkatle yönelmek, benliğin kendi gürültüsünü susturup karşısındakine yer açmasıdır. Hazır özetler ve hap bilgiler bizi bu zahmetten kurtarmayı vaat ederken dikkat kaslarımızı felç eder. Üç yüz sayfalık bir düşüncenin içinde sabırla yürümek yerine üç paragraflık bir özete razı olan okur, yazarın kurduğu argümanın iç mimarisini, tereddütlerini ve okuru dönüştüren yavaş ikna sürecini hiç tatmaz. Bu sabırsızlık alışkanlığa dönüştüğünde insan, Kutsal Kitap’ın uzun peygamberlik metinlerine de aynı yüzeysellikle yaklaşır ve “bana hemen ana fikri ver” der. Oysa ruhsal hakikat özetlenemez; ancak içinde kalınarak, katlanılarak kavranır.

Okuma ve yazmadaki bu çözülme, sonunda hakikatle kurduğumuz ahlaki sorumluluğun merkezine dokunur. Hristiyan etiğinde her söz, arkasında duran ve hesabını hem Tanrı’ya hem komşusuna verecek bir öznenin varlığıyla ağırlık kazanır. Matta İncili’ndeki “İnsanlar söyledikleri her boş söz için yargı günü hesap vereceklerdir” uyarısı dilin ahlaki ciddiyetini yoruma yer bırakmadan çizer.

Dietrich Bonhoeffer, Etik’te hakikati söylemenin olguları doğru sıralamaktan ibaret olmadığını, Tanrı önünde somut bir sadakat ve sorumluluk ilişkisi olduğunu söyler. Yapay zekânın “halüsinasyon” denen uydurma bilgiler üretmesi ya da kaynakları birbirine karıştırması basit bir yazılım hatasından öte, varoluşsal bir boşluğu ele verir: Makinenin vicdanı, utanma duygusu, komşusuna karşı borcu ve hakikat uğruna ödeyeceği bir bedeli yoktur. Sorumluluk taşıyan bir insanın vicdanından geçmeden dolaşıma giren her sentetik metin, kamusal alanda sahipsiz ve hesapsız sözleri çoğaltır.

Hristiyan etiği bu gerilimler karşısında teknolojiden ürküp kabuğuna çekilmez, her yeni algoritmayı kurtarıcı ilan eden saf bir iyimserliğe de kapılmaz. İman geleneği insan aklının ürettiği her aracı yaratılış düzenindeki kâhyalık (stewardship) bilinciyle tartar. Marangoz keseri nasıl ustalıkla kullanıyorsa, bugünün araştırmacısı da yapay zekâyı veri taramasında, dilbilgisi denetiminde ya da teknik düzenlemelerde yardımcı bir araç olarak kullanabilir. Keserin marangozun yerini alıp ahşaba kendi ruhunu üflemesi ne kadar imkânsızsa, algoritmanın insanın yaratıcı iradesinin, ahlaki muhakemesinin ve okuma çilesinin yerine geçmesi de o kadar yıkıcıdır. Araçla özne arasındaki sınır silindiğinde insan, kendi elleriyle kurduğu mekanizmanın gölgesinde küçülmeye başlar.

Ekranların soğuk parıltısı ve saniyeler içinde dökülen pürüzsüz satırlar arasında, bilinçli bir yavaşlamaya, bir tür zihinsel manastır disiplinine bugün her zamankinden çok muhtacız. Elçi Pavlus’un Filipililer’e yazdığı çağrı dijital çağın uğultusunu yarıp zihnin kapısını çalıyor: “Gerçek, saygıdeğer, doğru, pak, sevimli, hayranlık uyandıran ne varsa, erdemli ve övülmeye değer ne varsa, onları düşünün.” Düşünmek zaman ayırmak, emek vermek, gerekirse tek bir cümlenin başında saatlerce beklemek ve bir kitabın sayfaları arasında kendi önyargılarının yıkılmasına razı olmaktır. Silikon ışık hızında hesap yapabilir, milyarlarca satırı tek nefeste özetleyebilir. Hakikat karşısında hayret etmek, tövbe etmek, sevmek ve sözüne kendi hayatıyla tanıklık etmek ise yalnızca etten kemikten yaratılmış, Tanrı’nın soluğunu taşıyan insan ruhuna mahsustur.

Düşüncenizi paylaşın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Bu site istenmeyenleri azaltmak için Akismet kullanır. Yorum verilerinizin nasıl işlendiğini öğrenin.